Axel Köhler - Stijel balamil

Slikeb lo’il

“Ts’ibajele ja’ xchanel k’usi ta ts’ibael ti sts’ibaj uke”.
Marguerite Duras
Jts’ibajom xchi’uk jpas sine francés.


Ta jts’iba k’uxi ta jkolta jba ja’ ti li sk’anbeik li buch’utik skolta sbaik ta sts’ibael li jpok vun xchi’uk ya’yejale. K’alal ists’iba li sk’ol ts’ibik jujuntale, oy k’usi yan x-elan iya’i sbaik, ja’ k’u cha’al st’anan sbaik ta sat ti xchi’iltak ti k’u yepal stsoboj sbaike, ma’uk no’ox, tey to li ts’akal jk’el vunetike. Ti k’alal ists’ibaik jujuntal li ta slajeb jk’ol ts’ibe, ti k’u x-elan iya’i sbaike ochik o ta at o’ontonal, mu’yuk xa spojel iya’iik ti k’usi x-elan snop li ch’iel jk’opojele. Yech un ja’ ta jts’ibta li jk’ol li’e, ma’uk yu’un chkak’ yatel avo’ontonik, yu’un ja’ kabtel o ta sk’elel sa’el ti oyuk ko’olajel xchi’uk ti yantik jchi’iltak ti bu nitil abtelale.

Xochitl xchi’uk vo’one kiktaojtikotik ta ts’akal ti k’usi ta jts’iba ta jk’ol ts’ib ku’untikotike, ja’ ti k’utik ta jpastikotik slo’iltael o mi xkaltik “snup p’ijilaletik” oy xkaltik o yech o mi ta alel noxtok, ti k’alal yolel lo’ile ja’ skolta sba ta sts’ibael li jk’ol ts’ibe yu’un li yantike. Ti k’alal ilaj li kabteltikotike, li jchi’iltak ta nitil abtelale isk’anik jtak’tikotik ta ts’ib ti k’usi jutuk nox ya’el ta tak’ele: Buch’uon, k’uxi li k’ot li k’u cha’alone, xchi’uk k’usi ta jk’an ta jpas ta ts’akal?

Ta jtak’ ka’itik li k’usitik sk’an sjak’ik k’u xi elan xchi’uk k’uxi li pas ta antropólogo ti oy xa ta lajuneb xcha’vinik sjabilale. Toj vokol cha ka’i ta cholbel smelol li ta jutose, ti k’alal li pas ta antropologoe ja’ jtos ti k’usi tsots jtunel ku’une. Li k’uxi ech’ slajunebal jabile, k’u cha’al jtamojbe tal xchanel toj bats’i itun ku’un li k’u x-elan snopbenal xchi’uk ya’yejal yu’un li Xochitl, yu’un li stuk xchi’uk li vo’one ko’oltik jbatikotik manchuk mi jeljel tos ti k’usi ta jk’an ta jsa’tikotik jujun tale, ja’ jun antropología ti oy stuk’il slo’ilale.

Ta sjabilal to’ox 1990, oy to’ox xalbeik antropología ti oy stuk’il slo’ilale, ti k’usi yak’oj ta ilel ja’ k’u cha’al slo’ilta ti buch’u jun no’ox xvinaj ts’ibtabil yu’un antropología ti oy stuk’il slo’ilale ti mu xa xvinaj bu slok’esoj tal li lo’ile, ti ja’ no’ox syules ta sjol ti k’usi sk’an chale. Li jun abtel jech k’uchaal li’e ta xich’ ak’el ta ilel ta jpok vun yu’un sp’ijil j-abteletik, jk’opojeletik ti ts’ibtabil yu’un jun jts’ibajom. Yech un, li jpok vun li’e tey chalbe smelol skotol ti buch’utik stsoboj sts’ibik li jpok vun xchi’uk ya’yejal, tey chich’ k’elel li yabtelike ja’ nox ti mu xka’itik chk’opoj stukike. Ti k’utik x-elan sp’ijilike, k’u x-elan ech’emik tal k’u x-elan yulem ta sjolik xchapanel yu’unik li p’ijil j-abteletik xchi’uk jk’opojeletik ja’ tey ta xvinaj k’utik x-elan sjak’ojbe smelol li jun jts’ibajome, st’ujoj xchi’uk ta xalbe smelol stuk. Ja’ k’u cha’al sk’elbel smelol ti ja’ sbiinoj “tsobil smelol” ja’ yech tey ta xp’ol ech’el li p’ijilale.

Ti k’u x-elan xu’ xi p’ijubotike ja’ tsots smelol ti oy stuk’il lo’ilale, yu’un k’usuk lo’ilal mu xtal ta yech nox, ja’ k’u cha’al li yalbe li jme’e, ti ja’ la sk’eloj o mi xkaltik yech ispas ti oy k’usi albil yu’un ti sme’ uke, va’i un mu’yuk slajeb, ja’ to mi k’ot ta slajeb li ch’iel k’opojel ku’untike. Oy ep smeloltak k’uxi ta alel yu’unik ti buch’utik li lo’ilaj xchi’ukik ti k’uxi xk’ot ta pasel li jpok vun li’e. Li jpok vun li’e ja’ tey ta xkak’ jbatikotik ta ilel jujun tal xchi’uk li yantike, xchi’uk ta jujun tal ta xal k’usitik spasanoj xchi’uk k’usi spas li ta yabtele, jk’opojel o mi antropólogo, k’usi x-elan ta xil stuke.

Chkal nox vo’on k’u cha’al antropólogo, li jpok vun xchi’uk ya’yejale ja’ slikeb k’uxi ta jelel ta alel li lo’ile, ma’uk nox ti k’uxi ta alele o slo’iltaele. Ko’ol ta jts’iba xchi’uk li buch’utik oy k’usitik yalojik uke, oy lo’il xchi’ukik, ja’ ti k’u x-elan ika’ibe smelole xchi’uk ja’ k’u x-elan jchanoj uke. K’u cha’al ijyules ta jol sts’ibael li jun jk’ol ts’ibe ti tey nap’al ta xokon li yantik ti ko’ol tsots sk’oplale. K’u cha’al jkoltavanejon ta sts’ibael ti k’usi chk’ot ta pasel xchi’uk ti ta xak’ ta ilel k’uxi likem talel ti jun tsobol abtelale.

CO-EDITORES:
Red de Artistas, Comunicadores Comunitarios y Antropólog@s de Chiapas. (RACCACH) San Cristóbal de Las Casas, Chiapas. Correo electrónico: Esta dirección de correo electrónico está siendo protegida contra los robots de spam. Necesita tener JavaScript habilitado para poder verlo.
Universidad de Ciencias y Artes de Chiapas. 1ra. Avenida Sur Poniente 1460, C.P. 29000, Tuxtla Gutiérrez, Chiapas. www.unicach.edu.mx
Centro de Investigaciones y Estudios Superiores en Antropología Social. Juárez 87, Tlalpan, C.P. 14000, México, D.F. www.ciesas.edu.mx
Programa Universitario México Nación Multicultural, Universidad Nacional Autónoma de México. Av. Río de la Magdalena 100,
Colonia La Otra Banda, C.P. 01090,Delegación Álvaro Obregón, México, D. F. www.nacionmulticultural.unam.mx
Xenix Filmdistribution GmbH. Langstrasse 64, CH-8026 Zürich, Suiza. www.xenixfilm.ch
IWGIA, Grupo Internacional de Trabajo sobre Asuntos Indígenas. Classensgade 11 E,
DK-2100 Copenhague, Dinamarca. www.iwgia.org
ISBN: 978-607-7510-47-5 Impreso y hecho en México